Uchumi wa Aksiakrasia · Sura 3

Kilichostahiliwa na Kisichostahiliwa

Aina mbili za utajiri zaweza kuonekana zinafanana kabisa katika daftari la hesabu na ziwe vinyume kwa uhalisia: moja imeumbwa, nyingine imenaswa tu. Sura hii inachora mstari mmoja wa kimaadili na wa kiuchumi ambao juu yake uchumi wote wa Kiaksiakrasia unasimama.

Bei milimani

Mwaka 1869 kijana mmoja aliyekuwa mpigachapa kisha akawa mwandishi wa habari, jina lake Henry George, alipanda farasi katika vilima vilivyo mashariki mwa Ghuba ya San Francisco na akasimama kumuuliza mwendesha mkokoteni aliyekuwa akipita ni kiasi gani ardhi iliuzwa huko. Dola elfu moja kwa eka, mtu yule akasema, akiashiria nchi tupu ya malisho maili nyingi mbali na kila mahali, kwa sababu reli ilikuwa inakuja. George hakupona kamwe kutokana na jibu hilo. Hakuna aliyeifanyia lolote nyasi ile. Hakuna aliyejenga juu yake, aliyeitoa maji, aliyeizungushia uzio, aliyeiboresha. Dola elfu moja zilipima kukaribia kwa watu wengine: wawekaji wa reli, wahamiaji, wafanyabiashara, jumuiya nzima inayosonga mbele ambayo kuwasili kwake kungeifanya sehemu ile iwe na thamani, na ambayo kuwasili kwake mtu aliyeshika hati ya umiliki alikungoja tu. Miaka kumi baadaye, katika Maendeleo na Umaskini, George aliligeuza jibu la mwendesha mkokoteni kuwa swali lililokifanya kitabu chake kuwa maandiko ya uchumi yaliyouzwa zaidi ya yote katika karne yake: kwa nini umaskini huzidi kuwa mkubwa hasa pale ambapo maendeleo ni makubwa zaidi?

"Muungano huu wa umaskini na maendeleo ndilo fumbo kubwa la nyakati zetu."

Jibu lake lilikuwa kwamba maendeleo yenyewe hutupa nje mkondo unaokua wa thamani ambayo hakuna mzalishaji aliyeiumba, kwamba mkondo huo hunaswa kimyakimya na yeyote anayeshika nafasi, na kwamba unasaji huo humfanya kila anayefanya kazi tu abaki maskini. Aksiakrasia hulichukua jibu hilo, hulipanua mbali zaidi ya ardhi, na hulifanya kuwa kanuni inayopanga uchumi wake: unamiliki kile ulichokiumba; humiliki kile ambacho maumbile au jamii ilikiumba.

Utajiri wa aina mbili

Weka majirani wawili kando kwa kando katika jiji lolote linalokua. Mmoja hutumia miaka kumi na mitano kujenga karakana: hufundisha wanafunzi, huhatarisha akiba yake juu ya mashine ambazo huenda zisilipe, huvumbua kifaa ambacho washindani wake hukinakili ndani ya mwaka, na hupata faida imara kwa kutengeneza vitu ambavyo watu hununua kwa hiari. Mwingine alinunua kiwanja kitupu karibu na karakana yake kabla ya njia ya metro kutangazwa na akakiuza baada ya kituo kufunguliwa, akipata katika muamala mmoja zaidi ya kile ambacho mwenzake alikipata katika miaka kumi na mitano. Hesabu za taifa huandika faida zote mbili kwa namna ileile, kama kipato. Kimaadili na kiuchumi ni vinyume. Utajiri wa kwanza umestahiliwa: ni mabaki ya juhudi, ya uvumbuzi, ya hatari iliyobebwa, na ya thamani iliyotolewa, na kuufuatilia ndiyo injini inayoiweka, kwa maneno ya Smith, bidii ya wanadamu katika mwendo wa daima. Wa pili ni kodi isiyostahiliwa: thamani iliyozalishwa na maumbile, na ukuaji wa jumuiya, na nafasi, au na mrundikano mtupu, kisha ikanaswa na mtu ambaye hakuiumba hata chembe. Wapanda metro, walipa ushuru waliogharimia njia, na biashara zilizoifanya sehemu ile istahili kufikiwa ndio walioizalisha nyongeza ile; mshika hati ndiye aliyeikusanya.

Kila utaratibu wa kiuchumi hufafanuliwa na kile anachokifanya kwa aina hizi mbili za utajiri, nayo mifumo miwili mikuu ya karne mbili zilizopita kila mmoja ulikosea kwa upande mmoja. Ubepari, kama unavyotendeka kwa uhalisia, hulinda vyote viwili sawasawa, hivyo humruhusu mla-kodi ampande mzalishaji. Ujamaa, katika umbo lake la kikale, huvitaifisha vyote viwili sawasawa, hivyo hutwaa karakana pamoja na kiwanja, ukiiharibu injini ili kumkamata mnyonyaji. Aksiakrasia ni msimamo wa tatu, nao ni wa zamani: kiache kabisa kilichostahiliwa, na urudishe kisichostahiliwa kwa rasilimali za pamoja zilizokizalisha. Ni fundisho la George lililojumlishwa, si ujamaa wala si soko huria lisilo na mipaka, likiwa na nyongeza moja ya kisasa ambayo karne ya kumi na tisa isingeweza kuiona: uchumi uliowekewa vyombo vya kutosha, kwa vekta ya thamani ya sura iliyopita, kuweza kutofautisha aina hizo mbili za utajiri kwa kiwango kikubwa.

Mstari wa msingi

Utofautishaji huu si maadili ya kisasa; ni matokeo ya uchambuzi ya zamani kuliko yote katika uchumi wa kisiasa, nao ni wa mkondo mkuu wa kikale, si wa pembezoni mwake. Smith aliiweka alama ya utambuzi katika ukinzani mmoja: mishahara na faida ya juu au ya chini ndiyo sababu ya bei ya juu au ya chini, lakini kodi ya juu au ya chini ni tokeo lake. Mishahara na faida huuita ugavi uwepo; kodi ndicho kile ambacho uhaba hukichota baada ya bei kuwekwa. Malipo ni kodi kwa kiwango hasa ambacho kuyaondoa kusingepunguza ugavi, na kwa sababu ileile, kama Mill alivyothibitisha baadaye, kuinasa hakupandishi bei yoyote kwa mnunuzi wala hakupunguzi mazao, kwa sababu kodi haiundi sehemu yoyote ya gharama halisi za uzalishaji. Hiyo ndiyo nadharia ya kutopotosha, na ndiyo sababu mstari wa kilichostahiliwa na kisichostahiliwa ni uchumi unaobeba mzigo badala ya itikadi: tozo juu ya faida au juu ya mishahara hutoza ushuru uumbaji nayo hupata kidogo chake; tozo juu ya kodi hutoza tokeo na haibadilishi chochote isipokuwa nani anayepokea kile kilichochotwa. Mill pia alitoa mita inayofanya kazi, kodi kama ziada ya mapato ya umiliki juu ya kile ambacho mtaji na ujuzi uleule ungepata kwenye ukingo usio na kodi, kisha akaenda pale ambapo karne yake haikuwa tayari kufuata, akipendekeza kwamba nyongeza isiyostahiliwa ya baadaye ya thamani za ardhi izuiliwe kwa ajili ya umma ulioisababisha.

Hata Marx yumo katika ukoo huu, kwa namna sahihi na yenye mipaka. Uchunguzi wake wa kina zaidi ulikuwa kwamba mtaji si nguvu ya mtu binafsi bali ni nguvu ya kijamii, inayowekwa katika mwendo tu kwa tendo la pamoja la wanajamii wote; thamani ya mkusanyiko wowote mkubwa kwa kiasi kikubwa ni zao la pamoja. Aksiakrasia huchukua utambuzi huo na hukataa tiba yake. Pale ambapo Marx alihitimisha kwamba mtaji binafsi lazima ufutwe, fundisho hufanya ukataji ambao yote-au-hakuna yake huufifisha: nasa sehemu ya kijamii, isiyostahiliwa, ya mapato ya mtaji, iliyopimwa kama kilichotwaliwa ukiondoa kilichoumbwa, na iache sehemu iliyoumbwa, pamoja na uendeshaji wenye tija wenyewe, mikononi mwa watu binafsi waliotawanyika. Utaifishaji huharibu msingi; unasaji wa kodi hushirikisha tu kile ambacho jamii ilikizalisha huku ukiuacha msingi salama. Utofautishaji huo mmoja ndiyo tofauti kati ya uchumi uliorekebishwa na uchumi uliouawa.

Ardhi mpya

Kama hoja ingeishia kwenye ardhi, ingekuwa shughuli ya mpenda mambo ya kale. Haiishii, kwa sababu karne ya ishirini na moja imetengeneza mabara mapya ya kodi, nayo hufuata mantiki ya George kwa usahihi zaidi kuliko yale ya zamani. Fikiria thamani ya vituo vya kisasa vya kubana inakotoka hasa. Thamani ya jukwaa tawala ipo kwa kiasi kikubwa mno katika athari yake ya mtandao, ambayo si kitu kingine ila uwepo wa kila mtu mwingine; mshikaji hakuiumba zaidi ya vile mteja wa mwendesha mkokoteni alivyoiumba reli. Modeli ya msingi hufunzwa juu ya yale yote ambayo binadamu waliyaandika, kuyachora, na kuyarekodi kwa pamoja, nayo husimama juu ya miongo ya sayansi iliyogharimiwa na umma. Wigo wa mawimbi ni jambo la fizikia, uliofanywa wenye thamani na jumuiya inayouratibu. Nafasi ya ukiritimba, uwezo mtupu wa kusimama katika mlango ambao kila mtu lazima apite, huzaa kipato sawia hasa na idadi ya wanaohitaji kupita, ambao hakuna hata mmoja wao aliyemtajirisha mlinzi wa mlango. Na uwezo wa kukokotoa wa mstari wa mbele, pale ambapo kweli umebanwa, hupata mapato si kama mitambo bali kama nafasi, kwa jinsi ile ile ambayo lango la bahari hupata ushuru wa kupita.

Hizi ndizo ardhi mpya: rasilimali ambazo thamani yake kwa kiasi kikubwa ni amana ya shughuli za pamoja, iliyogandamizwa juu ya yeyote anayeshika hati. Ukubwa wake nao ni ule ule wa hoja ya George. Kadiri mitambo yenye akili inavyofyonza kazi baada ya kazi, sehemu ya kipato inayotiririkia nafasi hizi hukua, ndiyo maana mpasuko wa Mpasuko na utofautishaji wa sura hii ni mada moja: kutenganishwa kwa kipato na kazi kwa sehemu kubwa ni uhamiaji wa kipato kutoka kwa kilichostahiliwa kwenda kwa kisichostahiliwa. Jumuiya ya kisiasa isiyoweza kuutaja uhamiaji huo itawatoza ushuru wafanyakazi wake waliobaki kwa ukali zaidi na zaidi ili kufidia, jambo ambalo kifedha ni sawa na kumtoa damu mgonjwa. Somo moja la historia lastahili kuwekwa hapa, ingawa mtambo wake ni wa baadaye katika kitabu hiki: kanuni kwamba kodi ni deni kwa rasilimali za pamoja lazima ikubaliwe kabla rizuku ya ghafla haijakomaa, kama vile Botswana ilivyoweka haki za ardhi ya chini mikononi mwa taifa muda mfupi kabla ya almasi kutangazwa. Kuibandika kanuni hiyo juu ya tabaka la uwezo wa kukokotoa lililokwisha kujikita ni njia ngumu zaidi na huenda iliyofungwa, ndiyo maana fundisho hulitamka kama kanuni ya kikatiba badala ya sera inayoweza kurekebishwa.

Kilichostahiliwa ni nini, na kwa nini hakiguswi

Nusu nyingine ya kanuni yastahili nguvu sawa, kwa sababu wakosoaji wa fundisho husikia kwa uhakika nusu ya unasaji peke yake. Kilichostahiliwa ni kila kitu ambacho kibadilishi huumba kwa hakika: kazi, ujuzi hata ukiwa adimu kiasi gani, uvumbuzi, usimamizi, huduma, na ubebaji wa kijasiriamali wa hatari halisi. Vyote hubaki vya binafsi, bila kuguswa kwa kanuni na si kwa hisani tu. Uhasibu wa Smith mwenyewe huchukuliwa kama kanuni: kabla dai lolote la rasilimali za pamoja halijashikamana na kipato cha rasilimali, ondoa riba juu ya mtaji halisi wa uboreshaji, ujira wa usimamizi, malipo ya ziada kwa hatari iliyobebwa, na kazi ya mmiliki mwenyewe. Kinachobaki baada ya makato hayo, mabaki matupu ya uhaba au ya nafasi, ndicho kitu pekee kilicho katika mgogoro. Mjenzi hulibakiza jengo; ardhi iliyo chini yake pekee ndiyo yenye deni.

Matokeo matatu hufuata. Kwanza, faida yenyewe hulindwa, kwa sababu faida ni ishara ya uongozaji ya uchumi; fundisho husimama upande wa Mises kwamba iwapo zawadi ya ujasiriamali ingepunguzwa, ulinganishaji wa ugavi na mahitaji ungeharibika, na Aksiakrasia huhitaji masoko yanayokamilisha, si yanayotii. Pili, wingi hautozwi ushuru kamwe: bidhaa zinazoweza kuzalishwa upya bila kikomo kwa gharama, zikiwemo bidhaa nyingi za kidijitali na uwezo wa kawaida wa kukokotoa, hazibebi kodi yoyote, kwa sababu bila uhaba hakuna kodi; kutoza ushuru rasilimali ya wingi kana kwamba inabeba kodi ni kioo cha kutoza ushuru faida kana kwamba ni kodi, na vyote viwili vimekatazwa. Tatu, popote ambapo kodi na faida ya kijasiriamali haviwezi kutenganishwa kwa kitu kinachoonekana kwa uaminifu, msimamo wa kawaida ni kutonasa, ukikosea upande wa kuzawadia uoni wa mbele. Mfumo ungependelea kuiacha kodi fulani iponyoke kuliko kutoza ushuru tendo moja la uumbaji.

Kanuni, si wivu

Kwa hivyo kila kitu hutegemea jinsi mstari unavyochorwa, na hapa fundisho ni kali zaidi juu yake lenyewe. Utofautishaji si hukumu juu ya watu kamwe. Hakuna baraza linaloamua ni nani anayestahili utajiri; hakuna waziri anayewaainisha raia kuwa waumbaji na watwaaji. Mstari huchorwa kwa vipimo vilivyochapishwa, vinavyotumika sawa kwa wote, vinavyoweza kupingwa, vinavyowekwa juu ya mitiririko ya kipato, wala si kwa kitu kingine chochote.

Nidhamu mbili huviweka vipimo hivi vikiwa vya uaminifu. Ukubwa hufungwa kwenye kile ambacho fundisho hukiita Kamba ya Bei Hai: kila kiasi kinachonaswa hufafanuliwa kutokana na bei za masoko hai ambayo dola haiziweki wala haiziendeshi, kwa kawaida kama thamani ya soko ukiondoa gharama ya kuzalisha upya, zote mbili zikisomwa kutoka miamala halisi. Mara tathmini inaporejea bei inayoendeshwa kiutawala badala ya inayouzwa sokoni, ukokotoaji hupotea na chombo hujibatilisha chenyewe. Na tathmini huiangukia nafasi, kamwe si uboreshaji, bila kurudi nyuma, huku mapato yote ya uboreshaji yakiachwa kwa mboreshaji. Vipimo hivi pia huviachilia huru vitu vingi zaidi kuliko msomaji mwenye shaka anavyotarajia. Kukodisha kile ulichokizalisha, gari, mashine, muundo wa jengo, ni kipato cha huduma kilichostahiliwa: thamani halisi ya matumizi imetolewa, uchakavu na hatari zimebebwa. Kipato cha jengo hugawanyika mara mbili, muundo umestahiliwa, mahali hakikustahiliwa, na upangishaji wenye bei ya ushindani hauonyeshi ziada yoyote juu ya mapato ya ukingoni kabisa: pale ambapo unasaji unalingana na uumbaji, hakuna cha kunasa. Leja hupima ziada; hakuna anayewaainisha wapangishaji kwa mkono kuwa wahalifu. Huu ni utaratibu wa kanuni, si wa wivu, nao ni kinyume cha wivu: huuheshimu uumbaji kwa kukataa kuuchanganya na nafasi.

Mwisho wa kutoza ushuru kazi

Utofautishaji hujilipia wenyewe kwa maana halisi kabisa. Kila dola lazima igharimiwe, na kwa karne nzima njia ya kawaida imekuwa kuigharimia kutoka kwenye kilichostahiliwa: ushuru juu ya mishahara, juu ya biashara, juu ya shughuli zile zile ambazo jumuiya yenye akili timamu ingezitaka zaidi. Kila ushuru wa namna hiyo hubeba mzigo mfu, ikivunja moyo pale pembezoni kazi na uvumbuzi inavyovigusa. Msingi wa kodi isiyostahiliwa ndio ubaguzi mmoja mkubwa, na nadharia ya Mill hueleza kwa nini: kwa kuwa kodi huamuliwa na bei wala haiamui bei, kuinasa huziacha bei, mazao, na vishawishi vikiwa vimesimama. Kwa hivyo uchumi unaohamisha mzigo wake wa kifedha kutoka kwa kilichostahiliwa kwenda kwa kisichostahiliwa hufanya mambo mawili kwa wakati mmoja: huacha kuadhibu uumbaji, na huurudisha kwa rasilimali za pamoja mkondo ule ule, thamani ya ardhi, nafasi ya mtandao, mkusanyo wa data, wigo wa mawimbi, uwezo wa kukokotoa uliobanwa, ambao rasilimali za pamoja ziliuzalisha. Mkondo huo huelekezwa wapi baadaye, kwenda kwenye gawio na sakafu ya uwezo halisi, na kupitia mtambo gani, ni shughuli ya Sehemu III; kanuni imekamilika hapa.

Jamii inayotoza ushuru kazi na kusamehe nafasi huwafundisha raia wake, kwa lugha iliyo wazi kuliko zote, kwamba uumbaji ni wa wajinga na unasaji ni wa wenye hekima. Aksiakrasia ipo ili kulipindua somo hilo. Kilichostahiliwa huachwa peke yake; kisichostahiliwa pekee ndicho hunaswa; na kwa mstari huo mmoja kuchorwa, mtambo uliobaki wa kitabu hiki, tabaka za fedha, masoko yaliyowekwa katika uaminifu, injini ya ugawaji, huwa wenye kujengeka.

Katika fundisho

Utaratibu kamili wa mali, ukijumuisha haki ya kutumia na rasilimali za pamoja, umeendelezwa katika Mali, kodi na rasilimali za pamoja; msingi wa kikale unafuatiliwa kupitia Henry George na Kanuni za Mill, nayo kauli ya kikatiba ya kanuni hii imesimama katika Mstari wa msingi.

← Sura 2 Yaliyomo Sura 4 →