Swali la Pili

Juzuu I ilijenga upya uchumi kwa ajili ya enzi ya mashine zenye akili; kitabu hiki huuliza watu walio ndani yake wanakuwaje. Kazi isipoyanidhamisha tena maisha, kitu kingine ni lazima kimshikilie mtu, na watu, wima.

Fikiria mkadiriaji wa madai katika mji wa mkoani, mwenye miaka arobaini na minne, mwenye uwezo, anayeheshimiwa kimyakimya, akiwa miaka ishirini na miwili ndani ya maisha ya kazi ambayo hakuwahi kuyapenda hasa lakini pia hakuwahi hata mara moja kuyatilia shaka. Majira fulani ya machipuko modeli za mwajiri wake huanza kumaliza madai kwa kasi zaidi na kwa haki zaidi kuliko yeye, na ifikapo kiangazi hahitajiki tena. Katika ulimwengu ambao kitabu cha kwanza kiliueleza, hakuna janga linalofuata. Ziada ambayo uondoshwaji wake huiumba hujitokeza kama kodi na hunaswa kwa ajili ya rasilimali za pamoja; gawio huwasili katika akaunti yake; sakafu ya uwezo halisi iliyo chini yake hushikilia imara; akiba yake, ikiwa imestahiliwa, huachwa peke yake kabisa. Kwa kila kipimo ambacho mwanauchumi angekitambua, yu salama. Na hata hivyo saa tatu kasoro dakika ishirini asubuhi ya Jumatatu husimama jikoni kwake na kahawa inayopoa, akikabiliwa na swali ambalo hakuna mwajiri atakayemjibu tena: siku hii ni ya nini?

Swali ambalo kitabu cha kwanza hakikuweza kulijibu

Uchumi wa Aksiakrasia ulijibu swali la kwanza la enzi ya akili bandia: utajiri huumbwaje na hugawanywaje pale kazi na kipato vinapoachana? Jibu lake laweza kubanwa katika sentensi moja. Acha masoko yaendelee kusawazisha; acha kilichostahiliwa peke yake; nasa kodi isiyostahiliwa ambayo otomatiki huikusanya; lipa kila mwanachama gawio kutokana nayo; hakikisha sakafu ya uwezo halisi ambayo hakuna awezaye kuanguka chini yake; weka dari juu ya mrundikano usiodhibitiwa; na acha kisawazishi, kinachonidhamishwa katika kila hatua na Mkataba usiokiukika, kirekebishe mitiririko ambayo dola inayoona kwa lenzi ya fedha pekee haiwezi hata kuiona. Mtambo huo hulitatua tatizo ambalo lilijengwa kulitatua. Mkadiriaji aliye jikoni kwake si maskini, si mkata tamaa, hajafungiwa nje ya faida za uchumi, wala hatawahi kuwa hivyo.

Lakini hajajibiwa. Adam Smith, katika kitabu alichokiona kuwa cha maana zaidi kati ya vyake, alikuwa tayari ameona kwa nini. Thamani ya kiuchumi ni njia ya kufikia maisha mema wala si maisha yenyewe; mtu anayetoa uhai wake wote kuipata hushinda, katika taswira isiyo na huruma ya Smith, vifaa "vinavyozuia manyunyu ya kiangazi, si dhoruba ya masika". Dola inayoukamilisha ugawaji wa njia kisha ikasimama hapo imeyaboresha manyunyu na kuiacha dhoruba bila kuiguza. Wasiwasi, kukosa kusudi, mmomonyoko wa taratibu wa hadhi na wa kuwa mwanachama: haya hayaonekani katika daftari lolote la kipato, nayo ndiyo hasa yale ambayo kuondolewa kwa kazi hukuyafunua.

Hivyo basi swali la pili, na hivyo basi kitabu hiki. Kazi isipoyanidhamisha tena maisha, ni nini kinachomshikilia mtu, na watu, wima? Swali si jambo binafsi la tabia, la kuachiwa wenye nia thabiti na kuombolezwa kwa waliobaki. Ni la kisiasa kwa maana kali kabisa. Aksiakrasia hutawala kwa idhini na hukumu ya raia wake: wao hupigia kura uzito wa mihimili ya thamani, hutangaza kinyume-thamani, hupinga visomo, na huuwajibisha mtambo. Watu waliovunjika moyo hawawezi kufanya lolote kati ya haya. Kukosa kusudi hupanda kwa kipimo; jamii ya watu waliopotea huwa jamii iliyopotea, mawindo rahisi kwa yeyote anayeuza maana bandia kwa bei za kisiasa. Mtu aliye wima si pambo la katiba iliyoelezwa katika Juzuu I. Ni sharti lake la awali.

Kiunzi ambacho hakuna aliyekipigia kura

Ili kupima ukubwa wa swali, tambua ni kiasi gani kila utaratibu wa kijamii uliotangulia ulikikabidhi kimyakimya soko la ajira. Maana ilikabidhiwa: wito, ufundi, hisia kwamba siku za mtu zilikuwa zikijumlika kuwa kitu fulani, kwa watu wengi vilitokana na kazi. Hadhi ilikabidhiwa: cheo, heshima, na kutambuliwa vilitiririka kutokana na jina la kazi na taaluma, ndiyo maana swali la kwanza ambalo wageni bado huulizana ni unafanya kazi gani. Nidhamu ilikabidhiwa: siku ya kazi iliupa muda umbo lake, wiki ya kazi mdundo wake, taaluma upinde wake; mamilioni ya maisha yalishikiliwa wima si kwa imani bali kwa treni ya saa tatu asubuhi. Kuwa mwanachama kulikabidhiwa: karakana, mzunguko wa wodi, ukumbi wa chama cha wafanyakazi, na ofisi ndipo utu uzima ulipowapata wenzake. Hata wasifu ulikabidhiwa: wasifu wa kazi ni hadithi ya maisha inayosimuliwa kwa ajira pekee.

Hakuna kati ya haya kilichobuniwa, wala hakuna bunge lililowahi kukipigia kura. Polanyi aliupa mchakato huu jina lake. Kwa sehemu kubwa ya historia ya binadamu uchumi ulikuwa umezama ndani ya mahusiano ya kijamii, ukiwa umefunikwa na ukoo, desturi, na hadhi; jamii ya soko ilifanya ugeuzaji wa aina yake pekee, nayo mahusiano ya kijamii yakazama ndani ya uchumi badala yake. Kazi iliacha kuwa kitu kimoja ambacho mtu hukifanya na ikawa mhimili wa chuma wa yule mtu alivyokuwa. Soko la ajira likageuka ukuta unaobeba mzigo wa nyumba nzima ya kijamii, likibeba mizigo ya maana, hadhi, nidhamu, na kuwa mwanachama ambayo hakuna soko lililowahi kuhandisiwa kuibeba.

Wa kale wangeutambua uzito wa jambo hili mara moja, kwa sababu walielewa kile ambacho wa kisasa walikisahau nalo soko la ajira likakikumbuka kwa bahati mbaya: tabia hujengwa kwa mazoea. Aristoteles alifundisha kwamba tunakuwa kile tunachokirudiarudia; Confucius kwamba sarufi ya pamoja ya mwenendo, inayotendwa kila siku, ndiyo inayowawezesha watu kushirikiana bila kulazimishwa. Kwa karne mbili za viwanda, mahali pa kazi ndipo mazoezi hayo yalipofanyika. Palikuwa shule ya mazoea ya usasa isiyokiriwa: kufika kwa wakati, kutegemewa, kushirikiana na watu ambao mtu hakuwachagua, na tajriba ya kila siku ya kuhitajika. Chochote kingine ambacho kazi ilikinyima, iliisimamia malezi, nayo iliisimamia kwa karibu kila mtu. Jamii inayompoteza mjenzi wake wa mazoea ni lazima itafute malezi mahali pengine au itazame tabia ikiwa ajali ya bahati binafsi.

Smith na Marx, kutoka nguzo zinazopingana, walionya kwamba ukuta ulikuwa katili hata ulipokuwa bado umesimama: mgawanyo wa kazi ulimwacha mfanyakazi akiwa amekatwakatwa kiakili katika maelezo ya Smith, akiwa "kiambatisho cha mashine" katika ya Marx. Na hata hivyo hata kazi inayokatakata iliyapanga maisha. Ndiyo maana hatari ya kina kabisa ya mpito wa akili bandia si ukosefu wa ajira, ambao gawio hulijibu, bali kuporomoka kwa kusudi, hadhi, na kuwa mwanachama ambavyo kazi ilivitoa kwa bahati mbaya, jambo ambalo hakuna malipo yawezayo kulijibu. Hii si kutamani taabu ya zamani; hakuna anayepaswa kuomboleza mstari wa kuunganisha bidhaa wala wiki ya saa sitini. Hoja ni baridi zaidi: kazi ilivibeba vitu hivi kwa ajali, nako kuondoka kwake huviacha bila makazi. Jamii inayouondoa ukuta bila kuuliza ukuta ulikuwa ukishikilia nini italipata jibu ndani ya vifusi.

Kile ambacho jamii huikizawadia, polepole huwa hicho

Sababu ya pili kwamba kitabu hiki ni lazima kihusu watu wala si malipo hukaa katika asili ya dola ambayo Juzuu I iliijenga. Dola inayotambua mihimili kumi ya thamani, kiuchumi, kielimu, kisayansi, kidemografia, kiakili, kimiundombinu, uthabiti wa kijamii, kiikolojia, maana, na kiepistemia, hufanya jambo ambalo hakuna dola iliyotangulia iliyowahi kulifanya: huifanya ionekane, hadharani na bila kukoma, ile aina ya thamani ambayo fedha haikuwahi kuiwekea bei. Kile ambacho Pato la Taifa haliwezi kukiona, hakuna anayekitawala; nacho kile ambacho hakuna anayekitawala, ustaarabu hukitumia hadi mwisho kimyakimya. Meadows alifundisha kwamba kuongeza mtiririko wa taarifa ni miongoni mwa uingiliaji wenye nguvu zaidi unaopatikana kwa mfumo wowote, nako kuchapisha thamani ambayo lenzi ya fedha huificha ni, kwa maana halisi, kufunga mzunguko wa mrejesho uliokuwa haupo. Jamii inayoweza kuona utunzaji, kujifunza, uaminifu, na maana kama thamani itaanza, bila amri hata moja kutolewa, kuviheshimu. Umakini ndicho kishawishi kongwe kuliko vyote. Kile ambacho jamii huikizawadia, polepole huwa hicho.

Nidhamu mbili huyaweka madaraka haya katika uaminifu, nazo huitawala kila ukurasa unaofuata. Kwanza, kitambuzi ni cha jumla na cha kitakwimu: husoma mitiririko na migawanyo katika makundi, kamwe si rejista ya maisha binafsi ya watu. Pili, uzito hupigiwa kura. Thamani ya mtu binafsi ni ya kihisia, nayo dola haijiruhusu ukardinali wa uongo kuhusu hali ya ndani ya mtu yeyote; lakini raia wanapopigia kura uzito wa mihimili, au wanapotangaza kinyume-thamani, tendo hilo huifanya thamani kuwa yenye lengo kwa utawala. Huku ni kujitawala kikatiba, si dai la mtawala kwamba anaijua Njema: ukardinali hukaa katika athari zilizopimwa, ambazo ni mambo ya hakika, nao ujumlishaji hukaa katika kura, ambayo ni chaguo halali la pamoja. Sura zijazo zitazijaribu nidhamu zote mbili chini ya mzigo; hapa inatosha kuona kwamba dola inayotambua hubadilisha kile ambacho jamii yaweza kukiheshimu, na kwa hiyo, katika vizazi, kile inachokuwa.

Hakuna wizara ya maana

Katika hatua hii kishawishi hufunguka, nao msimamo wa kitabu hiki hufafanuliwa kwa kukikataa. Dola inayoweza kuutazama mhimili wa maana ukiyumba itasukumwa kufanya jambo fulani, nalo jambo linalotolewa ni lilelile siku zote: kuagiza. Mitaala ya kusudi, sherehe za kuwa mwanachama, hadithi rasmi kuhusu maisha mema ni nini. Kila wizara ya namna hiyo hushindwa mara mbili. Huzalisha maana bandia, kwa kuwa kusudi linalotolewa na ofisi ni utii uliovaa nguo za kusudi; nayo vyombo vyake, vikishajengwa, huwa mitambo ya itikadi rasmi. Aksiakrasia hukikataa kishawishi hicho kabisa. Dola haidai kamwe kuijua Njema wala haipelelezi mawazo. Haikuambii cha kuthamini, cha kuamini, wala wa kuwa. Hufafanua; haidhibiti. Huliacha eneo lisiloelekezwa likiwa wazi kwa makusudi kwa ajili ya ugunduzi na upinzani. Hurekebisha mazingira, sakafu iliyo chini ya maisha, masoko ya uaminifu, rasilimali za pamoja za maarifa zisizotiwa sumu, nayo huuacha huru ulimwengu wa ndani.

Hurekebisha fremu; haielekezi maisha yako.

Kukataa si kutojali. Kurekebisha mazingira ni kazi yenye uzito, nacho kitabu hiki kwa sehemu kubwa huieleza: sakafu inayohakikisha uwezo halisi badala ya riziki tupu; gawio linalotenganisha maisha na ajira bila kuyaambatanisha na utii; hadhi ambayo hakuna utajiri uwezao kuinunua wala umaskini kuipoteza; rasilimali za pamoja za maarifa zinazoshikiliwa katika uaminifu; muda, malighafi ya kila maisha yanayochunguzwa, ukirudishwa kwa watu watakaoyaishi. Dau la muundo mzima ni kwamba maana inayoota katika mazingira yaliyokombolewa ndiyo aina pekee inayostahili kuwa nayo, kwa sababu ndiyo aina pekee ambayo kwa kweli ni maana. Dola yaweza kuiandaa udongo. Wakati inaponyoosha mkono kuufikia mbegu, imekwishakuwa kitu kilekile ambacho kitabu hiki kipo ili kukipinga.

Mstari huo, uliobebwa kutoka Juzuu I, ndio msimamo mzima wa juzuu hii. Hakuna kitu katika sura zinazofuata kilicho mchoro wa ujenzi wa roho. Swali wanalolifuata ni iwapo watu wasioshikiliwa tena wima na ulazima waweza kushikiliwa wima na mazingira peke yake: iwapo sakafu, utambuzi wa uaminifu, hadhi inayolindwa, na upeo ulio wazi vinatosha. Kitabu kitahoji kwamba vinatosha; na zaidi ya hayo, kwamba ndivyo vitu pekee ambavyo dola yenye adabu imewahi kuwa na haki ya kuvitoa.

Ramani ya kitabu

Hoja husonga kwenda nje katika sehemu nne, kutoka kwa mtu mmoja hadi kwenye jamii huria.

Sehemu I, Kitambaa cha Jamii, huanzia pale kila jamii huanzia: kwa mtu mmoja, kisha kwa vifungo ambavyo mtu huyo huviunda. Huuliza ni nini kuishi ndani ya dola inayotambua, dola ya namna hiyo huona nini cha maisha ya mtu na ni nini ambacho kikatiba haiwezi kukiona; humfuata mtu ndani ya familia na kuvuka vizazi, ikiuliza mhimili wa kidemografia waweza kusomwaje bila dola kamwe kujifanya kuamuru nani aoe au azae; nayo huishia kwa utunzaji, uchumi mkubwa usiolipwa wa kuwahudumia wadogo, wazee, na wagonjwa, ambao kila utaratibu uliotangulia uliutumia huku ukijifanya haupo.

Sehemu II, Akili, huchukua maisha ya fikra pale elimu isipohitaji tena kujihalalisha kama mafunzo ya kazi. Huuliza kujifunza ni kwa ajili ya nini zaidi ya uwezo wa kuajirika; nini hutokea kwa maisha ya kiakili na ya kisayansi pale uchunguzi unapokuwa thamani ambayo dola yaweza kuiona badala ya gharama inayoivumilia; na jinsi ulimwengu wa pamoja wa mambo ya hakika, yaani rasilimali za pamoja za kiepistemia ambazo kila mhimili mwingine hutegemea kimyakimya, unavyowekwa katika hali nzuri bila mtu yeyote kuteuliwa kuwa mwenyewe.

Sehemu III, Ushikamano, huelekea kwenye kile kinachowashikilia watu pamoja. Huchunguza uaminifu na uthabiti wa kijamii kama vitu ambavyo dola yaweza kuvitambua na kuvilinda lakini kamwe kuvitengeneza; afya ya kiraia, yaani kujitawala kwa kawaida kwa mitaa, vyama, na miji; na utamaduni pamoja na mhimili wa maana, ambapo fundisho ni lazima litembee juu ya mgongo wake mwembamba kuliko yote, likikiheshimu kile kinachoyapa maisha thamani ya kuishi bila kamwe kukifafanua.

Sehemu IV, Jamii Huria, ndiyo jaribio gumu. Hukabiliana na fikra huru chini ya dola inayotambua moja kwa moja na kikatiba; hutetea upinzani, wingi, na eneo lisiloelekezwa kama taasisi zinazobeba mzigo badala ya vighairi vinavyovumiliwa; nayo huzitaja njia ambazo muundo huu ungeweza kuoza, kutambaa kwa ufuatiliaji, itikadi rasmi, kishawishi cha dashibodi, pamoja na ulinzi uliojengwa dhidi ya kila mojawapo. Kisha hitimisho huuliza yote hayo yanafikia kiasi gani: iwapo tokeo ni jamii inayostahili kuwa mwanachama wake.

Huanza, kama ilivyo lazima, kwa mtu mmoja aliyesimama mbele ya dola inayotambua: ni nini kuhesabiwa, kulindwa, na kuachwa huru na utaratibu unaosoma kila kitu isipokuwa wewe. Kwa mtu huyo sasa twageukia.

Katika fundisho

Mitambo ya kiuchumi ambayo kitabu hiki huidhania imewekwa wazi katika Uchumi wa Aksiakrasia; mvunjiko uliovifanya vitabu vyote viwili kuwa vya lazima umechambuliwa katika Mpasuko. Mihimili kumi hutambulishwa katika Thamani, nao msimamo wa kurekebisha bila kuelekeza katika Rekebisha, usielekeze.